Stres reaksiyonu sadece insanlarda değil hayvanlarda da günlük yaşamın önemli bir parçasıdır. Bu reaksiyon sayesinde iç ve dış çevremizde meydana gelen değişikliklere yanıt verebilir ve bunlara uyum sağlayabiliriz. Bu değişiklikler, çeşitli psikolojik ve metabolik stres türleri dahil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere çeşitlidir ve teorik olarak sayılamayacak kadar çoktur. Ayrıca kronik stres, sağlığın bozulması ve hastalıkların gelişimi ile ilişkilidir. Stresten kaçınmak mümkün olmadığı için stresin belirlenmesi ve yönetilmesi çok daha önemlidir. Bu bağlamda, çeşitli fizyolojik durumlarda stres düzeyinin değerlendirilmesi ve hastalık progresyonunun fizyopayolojisindeki rolünün ortaya konması gerekmektedir.
Stres, hipotalamo-hipofiz-adrenal eksen (HPA) tarafından yönetilir ve insanlarda kortizol, kemirgenlerde ise kortikosteron salınımına yol açar. İnsan tükürüğünde kortizol ölçümü, stres çalışmaları için oldukça çok uygun non-invazif bir yöntemdir. Beyaz önlük stresinden kaçınmak için tükürükte kortizol ölçümü, invaziv kan alımına kıyasla daha iyi bir yöntemdir. Daha da önemlisi, tükürük kortizolü, serbest veya aktif kortizolün yansıtırken, kanda kortizol ölçümü hem serbest hem de bağlı total kortizolü yansıtır. Bu nedenle son yıllarda tükürükte kortizol ölçümü psikonöroendokrinolojik çalışmalar için önemli bir parametre haline gelmiştir. Ayrıca serbest kortizol saçta da birikir ve bu nedenle saçtaki ölçümü geriye dönük kortizol seviyesi hakkında veri sağlar. Bu yaklaşım, hastalığın ilerlemesinde stresin rolünün incelenmesinde çok faydalı olabilir.
Kemirgenlerde HPA ekseninin son ürünü kortikosterondur. Stres araştırmalarında kortizol ve kortikosteron ölçümü ana objektif parametrelerdir. Y immunotek, tükürükte, kan plazmasında ve serumda, saç örneklerinde ve idrarda her iki hormonun ölçümü ve miktar tayini için spesifik ELISA testleri geliştirmiştir. Ayrıca, vahşi hayvanlarda stresin değerlendirilmesi için feçeste kortizol veya kortikosteron ölçümü de mümkün olabilir.
Aşağıda insanlarda tükürük kortizolünü veya kemirgenlerde kortikosteronu araştıran çalışmalara örnekler verilmiştir:
The hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity in archers: cortisol release, stress, anxiety and success. Kayacan Y, Derebasi DG, Ucar C, Ozgocer T, Yildiz S.J Sports Med Phys Fitness. 2022 Jan;62(1):139-148. doi: 10.23736/S0022-4707.21.11811-0. Epub 2021 Jun 1.PMID: 34080811
Maternal viral mimetic administration at the beginning of fetal hypothalamic nuclei development accelerates puberty in female rat offspring. Cakan P, Yildiz S, Ozgocer T, Yildiz A, Vardi N.Can J Physiol Pharmacol. 2018 May;96(5):506-514. doi: 10.1139/cjpp-2016-0535. Epub 2017 Aug 21.PMID: 28825971
Effects of late-night eating of easily-or slowly-digestible meals on sleep, hypothalamo-pituitary-adrenal axis, and autonomic nervous system in healthy young males. Uçar C, Özgöçer T, Yıldız S.Stress Health. 2021 Oct;37(4):640-649. doi: 10.1002/smi.3025. Epub 2021 Jan 19.PMID: 33426778 Clinical Trial.
Cortisol Awakening Response and Heart Rate Variability in the Menstrual Cycle of Sportswomen. Kayacan Y, Makaracı Y, Ozgocer T, Ucar C, Yıldız S.Res Q Exerc Sport. 2021 Dec;92(4):760-769. doi: 10.1080/02701367.2020.1774486. Epub 2020 Aug 27.PMID: 32853053
Does Psychodrama Affect Perceived Stress, Anxiety-Depression Scores and Saliva Cortisol in Patients with Depression? Erbay LG, Reyhani İ, Ünal S, Özcan C, Özgöçer T, Uçar C, Yıldız S.Psychiatry Investig. 2018 Oct;15(10):970-975. doi: 10.30773/pi.2018.08.11.2. Epub 2018 Oct 11.PMID: 30301307 Free PMC article.
Cortisol awakening response is blunted and pain perception is increased during menses in cyclic women. Ozgocer T, Ucar C, Yildiz S.Psychoneuroendocrinology. 2017 Mar;77:158-164. doi: 10.1016/j.psyneuen.2016.12.011. Epub 2016 Dec 21.PMID: 28064085
Stress in couples undergoing assisted reproductive technology. Tuncay G, Yıldız S, Karaer A, Reyhani I, Özgöcer T, Ucar C, Karabulut U, Unal S.Arch Gynecol Obstet. 2020 Jun;301(6):1561-1567. doi: 10.1007/s00404-020-05549-8. Epub 2020 Apr 28.PMID: 32347354
Long-term metabolic cage housing increases anxiety/depression-related behaviours in adult male rats. Sahin Z, Solak H, Koc A, Ozen Koca R, Ozkurkculer A, Cakan P, Solak Gormus ZI, Kutlu S, Kelestimur H.Arch Physiol Biochem. 2019 May;125(2):122-127. doi: 10.1080/13813455.2018.1441314. Epub 2018 Feb 20.
Daily cortisol awakening response and menstrual symptoms in young females. Ozgocer T, Ucar C, Yildiz S.Stress Health. 2022 Feb;38(1):57-68. doi: 10.1002/smi.3074. Epub 2021 Jun 24.PMID: 34137165
The effect of stress-induced cortisol increase on the sense of ankle proprioception.Şenol D, Uçar C, Çay M, Özbağ D, Canbolat M, Yıldız S.Turk J Phys Med Rehabil. 2018 Aug 15;65(2):124-131. doi: 10.5606/tftrd.2019.2457. eCollection 2019 Jun.PMID: 31453552 Free PMC article.
Is amygdala size correlated with stress? Canbolat M, Erbay MF, Şenol D, Uçar C, Yıldız S.Folia Morphol (Warsz). 2021;80(3):514-519. doi: 10.5603/FM.a2020.0095. Epub 2020 Aug 22.PMID: 32827309 Free article.
Anxiety and Salivary Cortisol Levels in Children Undergoing Esophago-Gastro-Duodenoscopy Under Sedation. Kara D, Bayrak NA, Volkan B, Uçar C, Cevizci MN, Yildiz S.J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2019 Jan;68(1):3-6. doi: 10.1097/MPG.0000000000002142.PMID: 30169453
Preparatory information reduces gastroscopy-related stress in children as confirmed by salivary cortisol. Volkan B, Bayrak NA, Ucar C, Kara D, Yıldız S.Saudi J Gastroenterol. 2019 Jul-Aug;25(4):262-267. doi: 10.4103/sjg.SJG_493_18.PMID: 31044746 Free PMC article. Clinical Trial.
Effect of increase in cortisol level due to stress in healthy young individuals on dynamic and static balance scores. Cay M, Ucar C, Senol D, Cevirgen F, Ozbag D, Altay Z, Yildiz S.North Clin Istanb. 2018 May 29;5(4):295-301. doi: 10.14744/nci.2017.42103. eCollection 2018.PMID: 30859159 Free PMC article.
Cesarean delivery is associated with suppressed activities of the stress axes. Uçar C, Bülbül M, Yıldız S.Stress. 2022 Jan;25(1):67-73. doi: 10.1080/10253890.2021.2015318. Epub 2021 Dec 21.PMID: 34931594
Analysis of the effects of hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity in menstrual cycle on ankle proprioception, dynamic balance scores and visual-auditory reaction times in healthy young women. Şenol D, Uçar C, Toy Ş, Kısaoğlu A, Özbağ D, Ersoy Y, Yıldız S.J Musculoskelet Neuronal Interact. 2021 Mar 1;21(1):85-92.PMID: 33657758 Free PMC article.
Late-night exercise affects the autonomic nervous system activity but not the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in the next morning. Uçar C, Özgöçer T, Yildiz S.J Sports Med Phys Fitness. 2018 Jan-Feb;58(1-2):57-65. doi: 10.23736/S0022-4707.16.06766-9. Epub 2016 Nov 16.PMID: 27849113
